در نگهداری روزمره رایانه، بیشتر کارها خودکار انجام می‌شوند؛ درایور کارت گرافیک هشدار به‌روزرسانی می‌دهد، فروشگاه اپلیکیشن نسخه‌های جدید را در پس‌زمینه نصب می‌کند و سیستم‌عامل وصله‌های خود را تقریباً به‌اجبار اعمال می‌کند. اما بایوس (BIOS) معمولاً هیچ یادآوری یا هشداری ارسال نمی‌کند و سال‌ها بدون تغییر باقی می‌ماند. همین موضوع باعث می‌شود برخی کاربران حتی ندانند که بایوس نیاز به به‌روزرسانی دارد.
بایوس چگونه بر رفتار پردازنده حکمرانی می‌کند؟
در رایانه‌های مدرن، بخش مهمی از رفتار پردازنده (CPU) مستقیماً توسط بایوس مدیریت می‌شود. فریم‌ور مادربرد تعیین می‌کند پردازنده تا چه مدت و با چه شدتی فرکانس را افزایش دهد، چه مقدار توان مصرف کند و هسته‌ها با چه سرعتی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. این قواعد در فریم‌ور مادربرد و از طریق آژسا (AGESA) شرکت AMD و میکروکد (Microcode) شرکت اینتل اعمال می‌شوند و به‌روزرسانی بایوس تنها راه بازنویسی آن‌هاست.
نمونه‌ای از AMD: افزایش توان و عملکرد با AGESA
خانواده Ryzen 9000 شرکت AMD نمونه روشنی از این موضوع است. پردازنده‌های Ryzen 5 9600X و Ryzen 7 9700X با توان طراحی حرارتی (TDP) برابر ۶۵ وات عرضه شدند که بودجه توانی محافظه‌کارانه‌ای برای بهبود حرارت محسوب می‌شود. اما همین محدودیت باعث می‌شد پردازنده پیش از رسیدن به سقف حرارتی، به سقف توان برسد. در بررسی‌ها مشخص شد نمونه Ryzen 7 9700X تنها تا حدود ۶۲ درجه سلسیوس گرم می‌شود و با افزایش محدودیت به ۱۰۵ وات از طریق PBO، عملکرد چند هسته‌ای حدود ۱۳.۵ درصد بهبود می‌یابد. AMD بعداً با AGESA 1.2.0.2 حالت رسمی ۱۰۵ وات را به‌صورت یک کلید بایوس و با پوشش گارانتی ارائه کرد.
به‌روزرسانی بایوس و جلوگیری از آسیب دائمی به پردازنده
برخی به‌روزرسانی‌های بایوس فقط عملکرد را تغییر نمی‌دهند، بلکه می‌توانند طول عمر پردازنده را نیز تعیین کنند. نمونه مهم این موضوع، پردازنده‌های نسل سیزدهم و چهاردهم اینتل است. در سپتامبر ۲۰۲۴، اینتل علت ناپایداری و کرش این پردازنده‌ها را درخواست ولتاژ بالاتر حتی در بارهای سبک تشخیص داد که به مدار ساعت داخلی هسته‌ها آسیب می‌زد. راه‌حل، میکروکد 0x12B بود که باید از طریق به‌روزرسانی بایوس بارگذاری می‌شد؛ بنابراین پردازنده‌هایی که پیش از دریافت این به‌روزرسانی دچار افت شده بودند، آسیب‌دیده باقی ماندند.
در سمت AMD نیز گزارش‌هایی درباره آسیب پردازنده‌های Ryzen 7 9800X3D و Ryzen 9 9950X منتشر شد. در سال ۲۰۲۵، بیش از ۱۰۰ گزارش درباره از کار افتادن این پردازنده‌ها ثبت شد و بررسی‌ها نشان داد برخی مادربردهای ASRock مانند B650E Steel Legend و X670E Taichi تنظیمات تهاجمی PBO را در بایوس اعمال می‌کردند. ASRock سرانجام با بایوس 3.25 و کاهش محدودیت‌های Thermal Design Current و Electrical Design Current این مشکل را برطرف کرد. چون گارانتی ASRock فقط مادربرد را پوشش می‌دهد و نه پردازنده را، کاربرانی که این به‌روزرسانی را از دست می‌دادند با هزینه سنگین تعویض پردازنده روبه‌رو می‌شدند.
قابلیت‌های جدیدی که تنها با بایوس به‌روز فعال می‌شوند
گاهی به‌روزرسانی بایوس ارزش پردازنده را با افزودن قابلیت‌هایی افزایش می‌دهد که در زمان خرید وجود نداشتند. در سال ۲۰۲۵، اینتل قابلیت 200S Boost را برای پردازنده‌های Core Ultra 200S سری K روی مادربردهای Z890 معرفی کرد. این پروفایل یک‌کلیکی (One-click Profile) فرکانس فابریک را از ۲.۶ گیگاهرتز به ۳.۲ گیگاهرتز و فرکانس ارتباط بین دای‌ها را از ۲.۱ گیگاهرتز به ۳.۲ گیگاهرتز افزایش می‌داد. همین به‌روزرسانی پوشش گارانتی حافظه را از DDR5-6400 به DDR5-8000 گسترش داد. در یک آزمون، میانگین بهبود عملکرد ۷.۵ درصد اندازه‌گیری شد؛ یعنی کاربرانی که روی نسخه قدیمی بایوس مانده بودند، عملاً از یک ارتقای عملکرد رایگان و تحت پوشش گارانتی محروم شده بودند.
چرا به‌روزرسانی بایوس را نباید نادیده گرفت؟
پردازنده قلب عملکرد رایانه است و بسیاری از کارهای روزمره به توان آن وابسته‌اند. نادیده گرفتن به‌روزرسانی چیزی که بخش مهمی از رفتار پردازنده را کنترل می‌کند، منطقی نیست؛ به‌ویژه اینکه امروزه این کار امن‌تر و ساده‌تر شده است. بسیاری از مادربردهای مدرن دکمه بایوس فلش‌بک (BIOS Flashback) دارند که می‌تواند فریم‌ور را از یک درایو USB و بدون نیاز به پردازنده یا حافظه نصب‌شده به‌روزرسانی کند. بنابراین حتی یک به‌روزرسانی ناموفق نیز قابل بازیابی است. اگر مدت‌هاست وضعیت به‌روزرسانی بایوس را بررسی نکرده‌اید، دست‌کم سالی یک بار این کار ارزش انجام دادن دارد.