
درست همین ماه، ۲۰ سال پیش، مایکروسافت دستگاه زون (Zune) را عرضه کرد. این محصول تلاشی برای رقابت با آیپاد (iPod) اپل بود که در بازار بسیار موفق ظاهر شده بود؛ اما زون بهجای رقابت جدی، به سوژهای برای شوخی درباره دکمه «squirt» و یک تلاش دیرهنگام برای تصاحب سهم بازار تبدیل شد. مایکروسافت در سال ۲۰۱۱ تولید آن را متوقف کرد و آخرین سرویسهای زون را در سال ۲۰۱۵ خاموش کرد. با هر معیار تجاری، زون شکست خورد؛ اما به باور نویسنده، این محصول شایسته سرنوشت بهتری بود. زون بیعیب نبود، اما ردپای بسیاری از ایدههای آن را میتوان در دستگاههای موسیقی شخصی امروزی دید.
سختافزار زون خیلی سریع بهتر شد
شروع زون زیبا نبود، اما پایان آن قویتر بود. نسل اول زون که بعدها به زون ۳۰ (Zune 30) تغییر نام داد، ظاهر چندان چشمنوازی نداشت. شرکت توشیبا (Toshiba) آن را ساخت و هرچند تا حدی کارآمد بود، به نظر میرسید ظرافت آیپاد را ندارد. بدنهای حجیم با رنگهای مشکی، سفید و آن رنگ قهوهای بدنام داشت و از یک پد کنترل دایرهای استفاده میکرد که آشکارا از کلیکویل (Click Wheel) اپل الهام گرفته شده بود.
با این حال، زون ۳۰ صفحهنمایش ۳ اینچی بزرگتری در مقایسه با نمایشگر ۲.۵ اینچی آیپاد داشت، به تیونر FM مجهز بود و از روز اول از وایفای (Wi-Fi) پشتیبانی میکرد. بیشتر انتقادها با نسل دوم دستگاهها برطرف شد؛ نسلی که پد کنترل دایرهای را کنار گذاشت و از زون پد (Zune Pad) مربعی استفاده کرد. این سطح لمسی بود که میشد روی آن سوایپ کرد تا در فهرستهای پخش طولانی جابهجا شد، یا مانند یک دیپد (D-pad) روی آن فشار داد. نسل دوم نقدهای بسیار بهتری گرفت، اما پیشرفت سختافزاری در همینجا متوقف نشد.
زون اچدی (Zune HD) در سال ۲۰۰۹، تنها سه سال پس از زون ۳۰ اصلی، عرضه شد و نمایشگر لمسی OLED، تراشه انویدیا تگرا (Nvidia Tegra)، گیرنده رادیو HD داخلی و قابلیت داک داشت که میتوانست ویدئوی ۷۲۰p را به تلویزیون بفرستد. مجموعه اپلیکیشنهای آن در مقایسه با آیپاد تاچ (iPod touch) محدود بود، اما از نظر کیفیت نمایشگر، رادیو و خروجی ویدئو از رقیب اپلی برتر بود.
زون پس، استریم موسیقی را پیش از فراگیر شدن آورد
بخش نرمافزاری زون نیز دستکم گرفته شده بود. مایکروسافت در آغاز کار نرمافزاری هم لغزشهایی داشت، اما زون پس (Zune Pass) بهمراتب بهترین ایده آن بود. این سرویس به مشترکان امکان میداد از فهرست زون مارکتپلیس (Zune Marketplace) با پرداخت ماهانه ۱۴.۹۹ دلار دانلود نامحدود داشته باشند. کاربر میتوانست آهنگها را تا زمانی که اشتراک فعال بود روی حداکثر سه رایانه شخصی و سه دستگاه زون پخش کند؛ امکانی که با نگاه امروزی نسبتاً سخاوتمندانه به نظر میرسد. مدل اپل در آن زمان در مقایسه ابتدایی بود: پرداخت ۹۹ سنت برای هر آهنگ و مالکیت دائمی آن. مایکروسافت شرط میبست که مردم ترجیح میدهند یک کتابخانه بزرگ را اجاره کنند تا اینکه بهتدریج کتابخانه خودشان را بسازند؛ شاید این ایده کمی زودتر از زمان خود مطرح شد.
در نوامبر ۲۰۰۸، مایکروسافت یک قدم جلوتر رفت تا سهم بیشتری از بازار را به دست آورد و به مشترکان اجازه داد هر ماه ۱۰ قطعه را برای همیشه نگه دارند. این فایلها MP3 بدون مدیریت حقوق دیجیتال (DRM-free) بودند و حتی در صورت لغو اشتراک در اختیار کاربر میماندند. اگر کسی ماهانه بیش از چند آهنگ میخرید، زون پس معامله بهتری از آیتیونز (iTunes) بود و همین به محبوبیت آن در میان گروهی وفادار تا اواخر دهه ۲۰۰۰ کمک کرد.
اسپاتیفای (Spotify) تا سال ۲۰۱۱ به آمریکا نمیآمد و اپل هم سرویس اشتراک موسیقی خود را تا سال ۲۰۱۵ عرضه نکرد؛ بنابراین زون پس بهنوعی پیشگوی آینده بود. مایکروسافت کاملاً درست تشخیص داده بود بازار به کدام سمت میرود، فقط کمی زودتر از موعد این کار را کرده بود.
زون عمر طولانی نداشت
دلایل معتبری وجود دارد که امروز از زون استفاده نمیکنیم. زون نه قربانی بیانصافی شد و نه اپل موفقیت را از آن دزدید؛ در برخی جنبهها زودتر از زمان خود بود و در بسیاری جنبهها دیرتر. مایکروسافت زون را پنج سال پس از آیپاد به بازار آورد؛ زمانی که اپل بیش از ۱۰۰ میلیون دستگاه آیپاد فروخته بود. این پایگاه مشتری عظیم برای آیتیونز به وجود آمده بود و حتی شرکتی غولپیکری مثل مایکروسافت نمیتوانست کاربران را از کتابخانههای موسیقی و کلیکویلهای موجودشان جدا کند.
مایکروسافت در متقاعد کردن مردم هم عملکرد خوبی نداشت: قیمت زون تقریباً همسطح قیمت آیپاد بود، بنابراین استدلال ارزش خرید از همان ابتدا شکست خورد. همچنین بسیاری از قابلیتهای زون به داشتن یک زون دیگر توسط فرد مقابل وابسته بود؛ مانند قابلیتی با نام نامناسب «squirt» که به کاربران اجازه میداد آهنگها را از طریق وایفای به زون دیگری بفرستند. این ایده در ظاهر جذاب به نظر میرسید، اما محدودیتهای DRM باعث میشد آهنگ اشتراکگذاشتهشده فقط سه بار در سه روز قابل پخش باشد؛ پس آنقدر که از بیرون به نظر میرسد قابلیت تعیینکنندهای نبود.
مشکل اعتماد هم وجود داشت. زون با موسیقی خریداریشده از فروشگاه MSN Music خود مایکروسافت سازگار نبود؛ فروشگاهی که روز عرضه زون بسته شد. سپس در سال ۲۰۰۸، مایکروسافت اعلام کرد سرورهای مجوز MSN Music را که مشتریان برای فعالسازی دستگاههای جدید نیاز داشتند خاموش میکند؛ تنها دو سال پس از وعده پنجساله. شرکت پس از واکنش منفی عقب نشست و آنها را تا سال ۲۰۱۱ فعال نگه داشت، اما آسیب وارد شده بود. اگر کاربری یک بار از سرویسهای موسیقی مایکروسافت ضربه خورده بود، امنیت ادراکشده خرید آیپاد همراه با کتابخانه آیتیونز منطقی به نظر میرسید و صادقانه بگویم، کسی را که این مسیر را انتخاب کرد سرزنش نمیکنم.
زون: رفته اما فراموشنشده
زون هیچ شانسی برای شکست دادن آیپاد نداشت. نمیتوانست در بازاری کاملاً اشباعشده رقابت کند و فرمول اپل در نهایت بسیار محکم از آب درآمد. اپل در دستگاههای بعدی عالی عمل کرد و با سرعتی نوآوری کرد که بهاندازه کافی سریع بود تا رقبا را جا بگذارد و در همان حال کاربرانش را بیگانه نکند. اما زون آنقدرها هم که به یاد میآوریم بد نبود. سختافزار و نرمافزاری عرضه کرد که میتوانست با هر پخشکننده رسانهای رقابت کند؛ فقط ماجرا این بود که در جای درست، اما زمان اشتباه آمده بود.