مایکروسافت در نسخه ۹۵ نرم‌افزار اکسل (Excel 95) یک ایستر اگ (Easter Egg) غیرمنتظره قرار داده بود: محیطی اول‌شخص و شبه‌سه‌بعدی با نام Hall of Tortured Souls که به بازیهای شبیه Doom شباهت داشت. این بازی مخفی سال‌ها بخشی از خاطرات جمعی کاربران قدیمی آفیس بوده و اکنون نیز می‌توان آن را روی رایانه‌های مدرن اجرا کرد.
تالار مخفی اکسل چه بود؟
Hall of Tortured Souls ظاهراً شبیه یک بازی Doom بود، اما در واقع یک بازی کامل نبود؛ بلکه محیطی سه‌بعدی و قابل پیمایش بود که کاربران کنجکاو می‌توانستند در یک تالار مجازی عجیب قدم بزنند. تیم محصول مایکروسافت آن را تبلیغ نکرد و این ایستر اگ صرفاً یک راز میان توسعه‌دهندگان بود که برای دسترسی به آن باید مراحل پیچیده‌ای را طی می‌کردید.
چگونه در اکسل ۹۵ به بازی مخفی دسترسی پیدا می‌کردند؟
- در یک کاربرگ خالی تا ردیف ۹۵ اسکرول می‌کردید.
- کل ردیف را انتخاب می‌کردید و ستون دوم را برجسته می‌ساختید.
- منوی Help را باز می‌کردید و روی About Microsoft Excel کلیک می‌کردید.
- در مرحله آخر، دکمه Tech Support را با نگه‌داشتن Ctrl+Alt+Shift فشار می‌دادید.
همین ترکیب، کاربر را به Hall of Tortured Souls می‌رساند. این روش نشان می‌دهد که مایکروسافت در آن سال‌ها چقدر از قرار دادن سرگرمی‌های پنهان در نرم‌افزارهای جدی لذت می‌برده است.
اجرای بازی روی رایانه مدرن بدون ماشین مجازی
برای اجرای این ایستر اگ نیازی به ساخت ماشین مجازی (Virtual Machine) ویندوز ۹۵ نیست. یک مخزن GitHub تجربه بازی را با استفاده از کد منبع دی‌کامپایل‌شده (Decompiled Source Code) بازسازی کرده است. کافی است مخزن را دریافت کنید، پوشه آن را در VS Code باز کنید، پروژه را بسازید (Build) و بازی را اجرا کنید. به این ترتیب نه به نسخه‌ای از Excel 95 نیاز دارید و نه به ماشین زمان.
البته یک نکته بامزه وجود دارد: بازی برای اجرا در یک پنجره کوچک از پیش تعیین‌شده (Hard-coded) طراحی شده و گزینه ساده‌ای برای بزرگ‌نمایی آن وجود ندارد. می‌توان از ذره‌بین داخلی ویندوز (Magnifier) و افزایش مقیاس نمایش (Display Scale) استفاده کرد تا تجربه راحت‌تر شود. اجرای بازی روی لپ‌تاپ با صفحه کوچک‌تر و مقیاس بزرگ‌تر بهتر بود.
همچنین کد تقلب کلاسیک EXCELKFA وجود دارد که با تایپ آن می‌توان به راهروهای مخفی بازی دسترسی پیدا کرد. با این حال، Hall of Tortured Souls یک بازی عظیم و هزارتویی یا شوتر آرنا نیست؛ یک چیز کوچک و جالب است که یک بار امتحان می‌کنید و تمام.
دیگر بازیهای مخفی در مجموعه آفیس
ایستر اگ‌های مایکروسافت در آفیس به Excel 95 محدود نبود. Word 97 یک بازی پین‌بال مخفی داشت؛ یک سرگرمی آرکید کوچک که داخل یک واژه‌پرداز پنهان شده بود. Excel 97 نیز یک شبیه‌ساز پرواز مخفی را به صفحه‌گسترده اضافه کرده بود. این شبیه‌ساز از رندر نرم‌افزاری (Software Rendering) استفاده می‌کرد و محدودیت داشت که چه مقدار از جهان را همزمان رندر کند؛ اما برای یک بازی نرم‌افزاری در سال ۱۹۹۶ این محدودیت عادی بود.
این افزونه‌های پنهان بعدها به دلیل نگرانی‌های امنیتی، به‌ویژه درباره کد مستندنشده (Undocumented Code) پنهان‌شده در نرم‌افزارهای بهره‌وری، زیر ذره‌بین قرار گرفتند. ممکن بود یک شیطنت بی‌ضرر به نظر برسد، اما می‌توانست برای مدیران سیستم که مسئول امنیت سیستم‌های سازمانی هستند، دردسرساز شود.
امروز اجرای شبیه‌ساز پرواز بسیار راحت‌تر است؛ می‌توان یک بازسازی مبتنی بر مرورگر (Browser-based Recreation) را در چند ثانیه و بدون نصب آفیس قدیمی اجرا کرد. اما اجرای بازی پین‌بال مخفی Word 97 سخت‌تر است و برای یک سفر نوستالژیک سریع چندان راحت نیست.
چرا این روحیه در نرم‌افزارهای امروزی کم است؟
اینکه مجموعه آفیس قدیمی مایکروسافت تقریباً به یک مجموعه بازی غیررسمی تبدیل شده بود، عجیب و جالب است. جایی یک علاقه‌مند صفحه‌گسترده فقط می‌خواست حساب‌هایش را متعادل کند و ناگهان سرگرمی کاملاً دیگری کشف می‌کرد.
به جای قابلیت‌های بهره‌وری جدیدی که وعده صرفه‌جویی سی ثانیه‌ای می‌دهند، این عجایب کوچک نرم‌افزاری بسیار جذاب‌تر هستند؛ چون وجودشان به این معناست که کسی، جایی، تصمیم گرفته ساختن چیزی مسخره ارزش انجام دادن دارد. نرم‌افزارهای مدرن می‌توانند کمی بیشتر از این انرژی عجیب داشته باشند. منظور این نیست که مایکروسافت باید Unreal Engine را داخل اکسل جدید پنهان کند؛ اما یک غافلگیری گاه‌به‌گاه که درخواست اشتراک یا دستیار هوش مصنوعی تحمیلی نباشد، قطعاً خوشایند است.