برای سال‌ها، ابزار CrystalDiskInfo به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی پایش سلامت درایوهای SSD و HDD شناخته می‌شده است. این نرم‌افزار رایگان، ویژگی‌های S.M.A.R.T. درایو را می‌خواند و آن‌ها را در یک صفحه نمایش می‌دهد تا کاربر بتواند درصد سلامت، دما و دیگر شاخص‌ها را بررسی کند. با این حال، اگر تنها به دانستن سلامت کلی و دمای SSD نیاز دارید، نیازی به نصب ابزار شخص ثالث نیست؛ ویندوز اطلاعات پایه را در اختیار شما قرار می‌دهد.
ویندوز اطلاعات پایه سلامت SSD را نمایش می‌دهد
هر درایو، چه HDD و چه SSD، ناحیه‌ای رزروشده برای نگهداری داده‌های S.M.A.R.T. دارد. این داده‌ها پس از راه‌اندازی مجدد، قطع و وصل برق و حتی انتقال درایو به سیستم دیگر باقی می‌مانند. سیستم‌عامل یا نرم‌افزار شخص ثالث همین داده‌ها را پرس‌وجو و به کاربر نمایش می‌دهد. داده‌های S.M.A.R.T. منبع اصلی برای پایش سلامت باقی‌مانده درایو یا تشخیص خطاهای زیربنایی هستند.
بسیاری از کاربران نمی‌دانند که برای دیدن ویژگی‌های S.M.A.R.T. SSD نیازی به ابزار اضافی ندارند. در ویندوز کافی است به مسیر تنظیمات (Settings) > سیستم (System) > ذخیره‌سازی (Storage) > دیسک‌ها و حجم‌ها (Disks & volumes) بروید و زیر SSD موردنظر روی ویژگی‌ها (Properties) کلیک کنید.
- عمر تخمینی باقی‌مانده (Estimated remaining life): همان شاخصی است که اغلب با نام «سلامت SSD» شناخته می‌شود و نشان می‌دهد چه بخشی از عمر تخمینی درایو سپری شده است. این عدد تنها یک پیش‌بینی تقریبی بر اساس فرسایش NAND flash است و تضمین نمی‌کند SSD تا رسیدن این شاخص به صفر بی‌عیب کار کند.
- فضای ذخیره رزرو (Available spare): به بلوک‌های NAND رزروشده اشاره دارد که SSD هنگام از کار افتادن بلوک‌های فعال از آن‌ها استفاده می‌کند. بیشتر کاربران در این بخش عددی میان ۹۵ تا ۱۰۰ درصد می‌بینند؛ یعنی SSD هنوز به ظرفیت رزرو خود دست نزده است.
- دما (Temperature): دمای فعلی SSD را نشان می‌دهد. همین صفحه ویژگی‌ها برای دریافت تصویری کلی از سلامت درایو کافی است.
CrystalDiskInfo همچنان برای کاربران حرفه‌ای مفید است
با وجود اینکه ویندوز عمر تخمینی باقی‌مانده و ظرفیت رزرو SSD را نشان می‌دهد، این اطلاعات تمام تصویر را روشن نمی‌کند. حتی سلامت ۱۰۰ درصدی SSD هم تضمین نمی‌کند که در لایه‌های زیرین همه‌چیز بی‌عیب باشد. تنها چیزی که با قطعیت می‌توان گفت این است که چه میزان از ظرفیت نوشتن rated درایو، معروف به TBW یا terabytes written، مصرف شده است. فرسایش NAND flash تنها یکی از مسیرهای ممکن برای خرابی SSD است.
سلامت SSD به‌طور طبیعی خطاهای غیرمنتظره برق، حرارت یا firmware را در نظر نمی‌گیرد؛ خطاهایی که می‌توانند سال‌ها پیش از رسیدن به سقف TBW، درایو را از کار بیندازند. برای بررسی این موارد باید بدانید آیا SSD در گذشته خطای نوشتن داشته است یا نه. ویندوز این اطلاعات را نمایش نمی‌دهد و برای دیدن آن به CrystalDiskInfo نیاز است.
ویژگی‌های خطاهای یکپارچگی داده و رسانه (Media and Data Integrity Errors) و هشدار بحرانی (Critical Warning) در CrystalDiskInfo تصویر واقعی‌تری از وضعیت SSD ارائه می‌دهند. مورد اول سابقه مواردی است که مکانیزم تصحیح خطای SSD نتوانسته یک خطای خواندن یا نوشتن را برطرف کند و نشانه وجود سلول‌های معیوب است. مورد دوم با در نظر گرفتن دیگر شاخص‌ها به کاربر هشدار می‌دهد که درایو نیازمند توجه فوری است.
بیشتر SSDها سال‌ها پس از شروع استفاده دچار خطاهای یکپارچگی داده نمی‌شوند؛ بنابراین اطلاعات داخلی ویندوز برای اکثر کاربران کافی است. اما اگر SSD نشانه‌های خطای زیربنایی را بروز می‌دهد، بهتر است با CrystalDiskInfo شاخص‌هایی را بررسی کنید که در تنظیمات ذخیره‌سازی ویندوز نمایش داده نمی‌شوند.
با SSD در حال خرابی چه باید کرد؟
اگر در CrystalDiskInfo کنار Media and Data Integrity Errors یا Critical Warning مقدار غیرصفر دیدید و SSD اخیراً رفتار نامطمئن داشته است، باید برای بدترین حالت آماده شوید. نخستین اقدام، آزمودن راه‌حل‌های نرم‌افزاری مانند CHKDSK برای رفع خطاهای جزئی است. اگر این روش کارساز نبود، زمان آن رسیده که داده‌ها را به درایوی سالم پشتیبان‌گیری کنید. SSD معیوب را می‌توان به عنوان درایو غیرحیاتی به کار برد یا کنار گذاشت.
در صورت نیاز به تعویض، مدل‌های SATA ارزان‌ترند و برای بازی و کارهای معمول سیستم برای بیشتر کاربران همچنان سرعت کافی دارند. اگر به NVMe نیاز دارید، از درایوهای نسل پنجم پرهیز کنید و مدلی مقرون‌به‌صرفه از نسل چهارم انتخاب کنید.
جمع‌بندی
سلامت SSD تنها به یک درصد خلاصه نمی‌شود و عوامل متعددی در خرابی آن نقش دارند. با این حال، برای بیشتر کاربران همان عمر تخمینی باقی‌مانده در ویندوز کافی است. اگر با خطاهای مرتبط با ذخیره‌سازی روبه‌رو شده‌اید، CrystalDiskInfo می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره وضعیت درایو و نیاز یا عدم نیاز به تعویض در اختیار شما بگذارد.