
تا پیش از این، انتخاب یک برنامه متنباز (Open-Source) بهجای نسخه پولی معمولاً به معنای پذیرفتن رابط کاربری قدیمیتر، امکانات کمتر یا صرف وقت برای رفع مشکلات در انجمنها بود. اما در سال جاری، برخی ابزارهای آزاد و متنباز در حوزههایی ظاهر شدهاند که پیشتر در اختیار برنامههای اشتراکی و پولی بود. در ادامه چهار نمونه از این ابزارها بررسی میشود که به گفته نویسنده، تجربه استفاده از آنها دستکم کمتر از گزینههای پولی نیست.
RapidRAW؛ ویرایشگر عکس خام با تمرکز بر سادگی
RapidRAW یک ویرایشگر عکس خام (Raw Photo Editor) رایگان و متنباز از توسعهدهندهای به نام تیمون کخ (Timon Käch) است که با در نظر گرفتن کاربران لایتروم (Lightroom) ساخته شده است. حجم دانلود آن کم است و نخستین قدم، انتخاب یک پوشه از عکسهاست. نام لغزندهها (Sliders) نیز همانند لایتروم است، بنابراین کاربر میتواند تقریباً بیدرنگ ویرایش را آغاز کند. به گفته نویسنده، این ابزار احتمالاً سادهترین جایگزین لایتروم است، زیرا بسیاری از گزینههای مشابه مانند RawTherapee و Darktable پیچیدهتر و غیرمتعارفترند.
بیشتر قابلیتها مشابه لایتروم است و ابزارهایی برای اصلاحات، رنگبندی، ماسکگذاری (Masking) و فیلتر کردن دارد؛ اما ابزارهای هوش مصنوعی آن بیش از همه توجه را جلب میکند. با کلیک روی سوژه یا آسمان، ماسک مربوطه بهصورت خودکار ایجاد میشود و حذف نویز با هوش مصنوعی (AI Denoising) نیز در دسترس است. این قابلیتهای هوش مصنوعی روی رایانه خود کاربر اجرا میشوند و هر مدل در نخستین استفاده از یک قابلیت، از Hugging Face دانلود میشود. حذف اشیا نیز از طریق RapidRAW Cloud یا راهاندازی خودمیزبان ComfyUI امکانپذیر است.
OpenCode؛ عامل هوش مصنوعی برای کدنویسی و مدیریت فایلها
OpenCode یک عامل هوش مصنوعی (AI Agent) متنباز است که میتواند فایلهای رایانه را بخواند و ویرایش کند و وظایف را برای کاربر اجرا کند؛ عملکردی شبیه به Claude Code. این ابزار ابتدا در ترمینال شناخته شد، اما اکنون برنامه دسکتاپی برای ویندوز، مک و لینوکس دارد که نویسنده آن را به ابزارهای خط فرمان (CLI) ترجیح میدهد.
خود برنامه رایگان است و هزینه اصلی مربوط به مدل هوش مصنوعی میشود. OpenCode به بیش از ۲۰۰ ارائهدهنده، از جمله مدلهای محلی، یا به سرویس Zen خودش متصل میشود که چند مدل رایگان در کنار مدلهای پرداخت بهازای مصرف دارد. امکان اتصال هر مدلی، جذابیت اصلی آن است؛ کاربر میتواند کل جریان کار را محلی نگه دارد، از مدل رایگان استفاده کند یا برای کارهای سنگینتر مدل پرچمدار (Flagship) شرکتهایی مانند گوگل و OpenAI را به کار بگیرد. نکته مهم این است که Anthropic استفاده از اشتراکهای Claude Pro یا Claude Max را در ابزارهای شخص ثالث مجاز نمیداند؛ بنابراین استفاده از Claude در OpenCode تنها با پرداخت جداگانه برای دسترسی به API ممکن است. در مقابل، اشتراک ChatGPT Plus نویسنده در این ابزار کار میکند، زیرا OpenAI رسماً ورود با آن را مجاز کرده است.
FigCraft؛ نزدیکترین تجربه به فیگما در دنیای متنباز
FigCraft محصول استودیوی ArtCraft به توسعهدهندگی براندون توماس (Brandon Thomas) است؛ استودیویی که یکی پس از دیگری نسخههای رایگان و متنباز برنامههای خلاقانه پولی را منتشر میکند. این ابزار نسخه متنباز فیگما (Figma) است و بهصورت برنامه بومی (Native) روی ویندوز، مک و لینوکس اجرا میشود؛ نسخه مرورگری نیز دارد و برای استفاده از آن به حساب کاربری نیازی نیست.
FigCraft از نظر ظاهری شباهت زیادی به فیگما دارد و به گفته نویسنده، حتی از Penpot هم به فیگما نزدیکتر است. شبکههای برداری (Vector Networks) نیز در آن پشتیبانی میشوند؛ همان قابلیت ابزار قلم فیگما که یک نقطه میتواند به بیش از دو خط متصل شود. انتقال کارهای قدیمی هنوز کامل نیست، اما نسخه ۰.۷ امکان چسباندن مستقیم از کلیپبورد فیگما و گزارش وارد کردن (Import Report) را اضافه کرده است تا مشخص شود چه مواردی منتقل نشدهاند. افزونهها نیز در محیط ایزوله (Sandboxed) اجرا میشوند و به فایلها یا اینترنت دسترسی ندارند.
در تاریخچه، میتوان نسخهها را نامگذاری کرد، فایل را شاخهبندی (Branch) کرد و پس از بررسی، تغییرات را ادغام کرد. نظرها به فریمها متصل میشوند و پاسخ و اشاره (Mention) دارند. اگر لازم باشد فایل به کاربر فیگما تحویل داده شود، میتوان نسخهای با پسوند .fig ذخیره کرد، هرچند این بخش هنوز آزمایشی است. FigCraft هنوز کاملاً به بلوغ نرسیده، اما با انتشار بهروزرسانیهای بیشتر، احتمالاً نزدیکترین جایگزین فیگما خواهد بود.
OpenKnowledge؛ یادداشتبرداری مشترک با عامل هوش مصنوعی
OpenKnowledge یک ویرایشگر مارکداون (Markdown Editor) رایگان و متنباز از شرکتی به نام Inkeep است که برای یادداشتهایی ساخته شده که هم کاربر و هم یک عامل هوش مصنوعی روی آنها کار میکنند. نخستین بار که یک پروژه در برنامه دسکتاپ باز میشود، OpenKnowledge میتواند LM Studio را تشخیص دهد و سرور MCP (MCP Server) خود را در آن راهاندازی کند؛ همان اتصالی که به مدل محلی اجازه میدهد یادداشتها را جستوجو و ویرایش کند. با این حال، کاربر باید آن سرور را در تب Program در LM Studio روشن کند و مدلی که با آن گفتوگو میشود باید از استفاده از ابزار (Tool Use) پشتیبانی کند.
یکی از ویژگیهای مهم OpenKnowledge این است که هر سند یک خط زمانی (Timeline) دارد و هر ویرایش با نام انجامدهنده مشخص میشود؛ یعنی کاربر یا یک عامل مشخص. بنابراین اگر عامل هوش مصنوعی متنی را بازنویسی کرد که نسخه قبلی آن بهتر بود، میتوان یادداشت را به نسخه پیشین بازگرداند. قابلیتهای معمول قالببندی یادداشت، از جمله جدولها و درجها (Inserts)، نیز وجود دارد. نسخه دسکتاپ در مک فقط از تراشههای Apple Silicon پشتیبانی میکند؛ کاربران مک با پردازنده Intel باید نسخه وب را از خط فرمان اجرا کنند که به Node.js 24 و git نیاز دارد.
جمعبندی؛ پرداخت دیگر تنها انتخاب حرفهای نیست
پرداخت برای نرمافزار تا پیش از این انتخاب بالغانهتری به نظر میرسید، بهویژه برای کسانی که به ابزارهای باکیفیت یا کار جدی نیاز داشتند. دو مورد از این چهار ابزار هنوز رسماً ناتماماند و نویسنده از هر چیزی که برایش اهمیت دارد نسخه پشتیبان نگه میدارد؛ با این حال، هیچیک از آنها باعث نشده است که او دلتنگ اشتراکی شود که در غیر این صورت پرداخت میکرد.